بردن قطب‌نما و اطّلاع از درجه انحراف شهر ، مىتواند جهت قبله را مشخّص سازد . امّا اين كوشش دانشمندان كه خداوند اجرشان دهد ، در هر دو روش ( زيج‌هاى قديم و قطب‌نما ) ، خالى از نقص و اشتباه نبود ؛ زيرا در قسمت اوّل ( تعيين قبله به اتّكاى تعيين طول جغرافيايى ) ، رياضيدانان متأخّر ، پىبردند كه علماى پيشين در تشخيص طول جغرافيايى دچار اشتباه شده‌اند . لذا محاسبه انحراف و به تبعِ آن تشخيص جهت كعبه ، دست‌خوشِ خلل شده است ؛ چرا كه روش آنها براى تشخيص عرض جغرافيايى شهرها ، يعنى تعيين ارتفاع قطب شمال ، تحقيقىتر بود ؛ بر خلاف روش تشخيص طول جغرافيايى كه عبارت بود از ثبت مسافت ميان دو نقطه مشترك در يك حادثه مشترك آسمانى ، مانند خسوف ، با توجّه به مقدار حركت خورشيد كه اين مقدار بر اساس ساعت معلوم مىشد . البته انجام دادن اين كارها در قديم ، هم دشوار بود و هم غير دقيق ؛ امّا امروزه ، به سبب فراهم بودن ابزارها و وسايل و نزديك بودن ارتباطات ، كار بسيار آسان شده است . با اين حال ، نياز به تعيين قبله همچنان وجود داشت ، تا جايى كه در اين اواخر ، فقيه دانشمند و چيره‌دست ، حيدر قُلى خانِ سَردار كابلى كه خدايش رحمت كند به اين مهم پرداخت و با استفاده از اصول نوين ، انحراف قبله نقاط مختلف جهان اسلام را استخراج كرد و در اين زمينه ، رساله خود ، معروف به تحفة الأجلّة فى معرفة القبلة را نوشت . وى در اين رساله دقيق و عالى ، راه جهت‌يابى قبله را با بيان رياضى تشريح كرده و جدول‌هايى را براى تعيين قبله بلاد مختلف ، تنظيم نموده است . از موضوعات بسيار جالبى كه در اين رساله ديده مىشود ، تحقيقى است كه درباره قبله محراب مسجد پيامبر صلى اللّه عليه و آله كرده و به وسيله آن ، پرده از روى يكى از كرامات پيامبر خدا برداشته است ؛ زيرا طبق محاسبات قدما ، عرض جغرافيايى مدينه ، 25 درجه و طول آن ، 75 درجه و بيست دقيقه بوده است كه اين با قبله محراب پيامبر صلى اللّه عليه و آله در مسجدش انطباق ندارد . از اين رو ، دانشمندان ، پيوسته درباره